تاسیس و تحول سازمانهای مدیریت(برنامه و اودجه) و نظارت در ایران (33)

 

برنامه اقتصادی - اجتماعی - فرهنگی ایران در زمان دولت احمد قوام


( 8 / 11 / 1324 * 27 / 9 / 1326 )


سال1325 خورشیدی /1946 : چشم برنامه گزاری ایران به کمک خارجی / بانک جهانی
قرارداد سیاسی ( مصلحتی ) با شرکت موریسن نودسن


ابتدا باید بر این نکته اساسی و بسیار مهم تاکید داشت که کشورهای انگلوساکسون ، چون آمریکا و انگلیس ، و نیز آلمان ، قرن ها است که به صورت اتحادیه ، متحده ، و نظام فدرالی با گرایشی تقریبا" کامل به سرمایه داری ، زندگی می کنند ، و طبیعی است که سیاست ها و برنامه های آنان نیز بیشتر بر این اساس ، و بنابر این به صورت « برنامه ریزی شهری و منطقه ای » است ؛ اگرچه بودجه سالانه آنان شاهد معتبری است که برنامه ی کلٌی ، کشوری یا به اصطلاح استراتژیک آنان را نیز « به صورت مختصر و مفید » نشان می دهد .
بر عکس ، خصلت تمرکز در کشورهائی لاتین چون اسپانیا ، ایتالیا و فرانسه علاوه بر ریشه ای عمیق ، در دو - سه قرن اخیر نیز بیش از پیش گسترده شده است ؛ و بنابر این ، چون ایران ، ناچار به برنامه ریزی متمرکز ، جامع و کشوری هستند ؛ و در این خصوص فرهنگ برنامه ریزی و اجرای برنامه ، اطلاعات ، و تجاربی بسیار بیشتر دارند .
کشورهای با نظام متمرکزی چون فرانسه ، که اتفاقا" انسانگراتر و اجتماعگراتر نیز نشان داده اند ، علاوه بر خصلت های قومی خود ، در معرض تجزیه طلبی ها ی برخی از اقوام خود و فروپاشی بوده در واقع راهی جز « تمرکز سیاسی - اداری » ، و بنابر این برنامه ریزی متمرکز ( جامع ) یا کشوری نداشته اند ؛ اگرچه برخلاف کشورهائی سوسیالیستی و به اصطلاح کمونیستی چون روسیه شوروی ، محض رعایت آزادی ، به خصوص در قلمرو اقتصاد و رقابت پذیری اقتصادی چون لازمه شتاب هرچه بیشتر در رشد و توسعه کشور ، برنامه های خود را به صورت « برنامه متمرکز - ارشادی » در آورده اند : روشی که در عمل مورد تقلید بسیاری از کشورها ، نظیر هندوستان ، که همیشه در معرض فروپاشی و دچار بیکاری گسترده ، نرخ تورم قابل توجه و فقر شدید اکثر قریب به اتفاق ملٌت خود بوده است ، و نیز ایران ، قرار گرفته است .
صرفنظر از نخستین اسناد برنامه ریزی در ایران ، حتی رفتار متداول دولت های اوٌلین ربع قرن چهاردهم در ایران حاکی از « تفکر ایرانی » مبتنی بر « تمرکز - ارشادی » نزد عموم ، به ویژه نزد زمامداران ودولتمردان ایرانی بوده است ؛ و این شیوه تفکر و عمل ، پس از آن نیز ، از جمله در برنامه های کشوریِ باصطلاح علمی و مدون ایران ، همچنان تا به امروز باقی مانده است .
فرهنگ برنامه ریزی کشوری به صورت فراگیر آن ، به استثنائ کشورهای سوسیالیستی بلوک شرق ، از اروپای غربی - قاره ای ، و از نخستین سالهای پس از جنگ جهانی دوم و شاید بین سالهای 1945 - 1950 ، تقریبا" برابر با 1325 - 1330 برخاسته است ؛ ونفوذ و رسوخ آن در برنامه های پیشنهادی ایران در آن دوره ، و به خصوص از آنجا که اکثر دولتمردان و متخصصان والای ایرانی از تحصیلکردگان در کشور فرانسه بوده اند ، و اصولا" ده ها سال قبل از آن زبان فرانسه زبان بین المللی بوده است ، و مطبوعات ورودی به ایران اکثرا" به زبان فرانسه بوده اند ، کاملا" مشهود و انکار نا پذیر است . واقعیت دیگر در این است که امر برنامه فقط در بخش برنامه گذاری ، یعنی مطالعات ، تصمیمگیریها و تعیین اهداف و بر آورد زمان مطلوب رسیدن به این اهداف نیست ؛ بلکه اصل در اجرا یا برنامه گزاری است که ابزارلازم و قبل از همه منایع مالی انجام فعالیتها را می طلبد و بدون آن برنامه ، هرچند هم دقیق و صحیح نوشته شده باشد ، چیزی جز به اصطلاح یک « کاغذ پاره » نیست .
در آن زمان ، چه برای ایران ، و چه برای آلمان - انگلستان - ایتالیا - و فرانسه و... که در اثر جنگ به فقری گسترده ، انهدام زیربناها ، و کمبود منابع مالی جهت « ترمیم » از « هزینه کردن های طی جنگ » دچار شده بوده اند اصل مسئله در بودجه یا در واقع منایع اجرای برنامه بوده  است .
از طرف دیگر ایالات متحده طی جنگ جهانی دوم و بنا به تبعات اقتصادی جنگ در ارو پا در آمد های هنگفتی داشته است که اخلاقا" میبایست حال به کشورهای هزینه کرده کمک کند و در این کمک ها « ایرانِ هزینه داده طی جنگ » نیز قاعدتا" سهمی به سزا داشته است .
موضع جهان در مقابل ایران 1329 را می توان به سادگی اینگونه تصویر نمود :
روسها که لابد بنا به قراردادهای تحت الحمایگی قبلی ، به ویژه قرار داد تقسیم ایران بین خود و انگلستان ، خود را مالک بخشی از ایران دانسته علاوه بر سرقت سرمابه ( طلاها ) ی ایران چشم به تسلط بر آذربایجان - کردستان - گیلان و مازندران - خراسان - و..... داشته اند ...
... و انگلیسی ها که لابد مترصد بوده اند تا با جداشدن آذربایجان و ... آنها نیز به سهم خود سیستان و بلوچستان و مکران و کرمان ... را جزو پاکستان نموده تحت سلطه ی نسبتا" مستقیم خود در آورند .
تصویری از ایران آن روز و جهان آن روز تقریبا" برتمام سیاست های اتخاذ شده از سوی احمد قوام ، از جمله امضای سندی با شرکت نودسن ، صحٌه می گذارد .
( ادامه دارد )   

/ 0 نظر / 92 بازدید