روش‌های آبیاری و زهکشی بومی

آبیاری سنتی در ایران گرچه آنچنان که باید و شاید شناخته نشده است امّا تا حدود بسیار زیادی توصیف شده بانکی از اطلاعات لازم فراهم آمده است: تقریباً تمام انواع استحصال آب، و آبیاری بنابه استفاده از دریاچه آب شیرین ـ رودخانه ـ چشمه ـ قنات و چاه به توصیف کشیده شده‌اند.

شاید قنات به دلایل نوستالوژیک و اتنوسانتریک بیش از سایر انواع مورد توصیف و تحسین قرار گرفته باشد؛ چرا که قنات را اختراع ایرانیان معرفی می‌کنند. ـ اگرچه این همه تحسین، صرفنظر از تأیید زحمات نیاکان ما و تشویق و تحریک نسل حاضر چندان نقشی در مدیریت و برنامه‌ریزی آبیاری کشاورزی کشور ایفاء نمی‌کند: اگر با قنات امکان انتقال آب از ده‌ها کیلومتر فاصله به محلّ مصرف وجود داشته است تحلیل و تکنیک جدید از برگرداندن آب رودهایی که به خارج از کشور می‌ریزند به داخل، و انتقال آب‌های داخلی به هزاران کیلومتر دورتر حکایت دارد.

فرهنگ ساخت سدّ بر رودخانه‌ها، آب پخشان (مقسّم)، کانال‌های اصلی و فرعی آبیاری و به طور کلّی شیوه‌های استفاده از آب‌های سطح‌الارضی هنوز هم مورد تفاخر است. پل بند شاپور اوّل در شوشتر ـ کانال‌های روباز و سرپوشیده در شوشتر و دزفول و اهواز ـ بند امیر و سایر بندها در شمال شیراز و شمال دریاچه بختگان در فارس ـ بندهای ساوه یا کاشمر و سایر شهرهای خراسان و حتّی آسیاب‌هایی برای استفاده از نیروی آب رودخانه‌ها در قلمرو تأسیسات استحصال آب، گذشته‌ای هستند که چراغ راه آینده به شمار می‌روند.

امّا آنچه در این مطالعه اهمیت می‌یابد نه تنها تأسیسات، بلکه، و به خصوص، روش آبیاری و زهکشی سنّتی است که گاه تقریباًً وجود آن در ایران به طور کلّی مورد انکار قرار گرفته است. به عنوان مثال هانری‌گو‌بلو Henry GOBLOT فرانسوی معتقد است: «قنات شیوه‌ای برای آبیاری نیست. بلکه روشی است برای بدست آوردن و به روی زمین آوردن آب‌های زیر زمینی». حال آن که برخلاف اینگونه نظرات، شیوه آبیاری قناتی بر حسب حجم آب قنات، افزایش و کاهش آن، نوع کشت، تعداد مالکین، و امثال آنها شیوه‌ای خاص و کارگر بوده است که غالباً همچنان به صورت اوّلیه، یا با تفاوت‌هایی اندک، باقی مانده است. در خصوص آبیاری با قنات، چشمه و رودخانه نه تنها ساختمان نهرها و طرز تقسیم آب در ایران باستان حائز اهمیت فوق‌العاده بوده است بلکه «برای ساختمان نهرهای آبیاری، در قدیم‌الایام نسبت به امروز دقّت بیشتری مبذول می‌گردیده است.» شبکه‌های آبیاری در خوزستان شاهدی غیرقابل انکار از این فرهنگ غنی بشمار می‌روند.

سیاستگذاری همه جانبه به منظور مدیریت منابع آب، پایه‌های کهن حقوقی در آبیاری ایران را به وجود آورده است.

مدیریت و برنامه‌ریزی هزاران ساله آب در ایران سازمانی فراهم آورده است که بی‌گمان هنوز هم یکی از مکاتب مهم این رشته در جهان محسوب می‌شود به خصوص که در سازمان سنّتی آبیاری ایران، آب (چشمه، رودخانه، قنات یا حتّی چاه) هر چند لیتر در ثانیه و هر فاصله‌ای نسبت به منبع اصلی که باشد برحسب زمان تقسیم می‌شود.

شکل آبیاری بر سطح زمین، ارتفاع کانال‌ها از سطح زمین و به ویژه نسبت به مساحت هر کرت، دهانه ورودی آب به کرت، سرعت آب در کانال و بنابراین میزان شیب مطلوب، حذف بار متحرّک بستر و موارد مشابه، به ویژه بحث وجود گیاهان آبی در داخل کانال‌ها یا حتّی در جوار آنها، و... مسائلی ظاهراً ساده و بدیهی هستند که مجموعه‌ای بسیار مهم در امر مصرف بهینه آب کشاورزی در ایران را تشکیل می‌دهند؛ امّا تقریباً در هیچ توصیفی از شیوه‌های سنّتی آبیاری در سراسر ایران منظور نشده‌اند. مقسّم‌ها، جداره‌ها، شترگلوها و غیره کمتر مورد تفحّص علمی ـ مهندسی قرار گرفته‌اند و به طور کلّی مطالعات روش‌های آبیاری و زهکشی بومی ـ مگر به ندرت ـ به صورتی فولکلوریک، توصیفی، بی هدف، فاقد ساختار، غیر کمّی بوده‌اند و آنچنان که باید و شاید نمی‌توانند داده‌هایی اساسی برای مهندسین آبیاری و زهکشی که در مأموریت تحول شبکه‌های سنّتی به مدرن و منطقی هستند مفید واقع شوند. برعکس، گاهی نوستالوژی مصنفین یا مؤلفین چنین توصیفاتی سبب می‌شود که هر مطالعه‌گری به گمراهی کشیده شود و محاسن و ممیزاتی برای شبکه‌های سنّتی قایل شود که به جای راهنما، فریبنده واقع شوند.

آنچه که بیش از همه در آبیاری سنّتی می‌تواند راهنما، مکمّل و مورد استفاده در آبیاری‌های صنعتی باشد، اخلاق بهره‌وری، و رعایت محیط زیست، یعنی دقیقاً همان چیزی است که کمتر از دو دهه اخیر سرلوحه بسیاری از فعالیت‌های آبیاری در پیشرفته‌ترین کشورهای صنعتی جهان قرار گرفته است.